شدند . سرانجام وزير مختار انگليس در سنه 1254 ه . ق شكايتى تسليم دولت ايران كرد كه يكى از مواد آن عزل حاكم بوشهر بود ، به دليل اينكه وى به نماينده مقيم دولت انگليس در آن شهر اهانت ورزيده است . چند روز بعد وزير مختار انگليس ضمن اعلام قطع رابطه سياسى با ايران از اردوى محمد شاه خارج و روانه مشهد شد . سپس چند روز بعد رسما به دولت ايران اطلاع داد كه چنانچه ايران دست از محاصره هرات برندارد ، انگليس رسما وارد جنگ با ايران خواهد شد . و در همين هنگام آنها كشتيهاى جنگى خود را به خليج فارس وارد كرده و به سمت بوشهر هدايت كردند . اين اولتيماتوم مؤثر واقع شد و محمد شاه در 19 جمادى الاول سنه 1254 از محاصره هرات دست برداشته به طرف مشهد حركت نمود . اما انگليسيان دست از فتنه‌انگيزى خود برنداشته و به شرحى كه در اين كتاب نيز آمده مقاصد خاص خود را از طرق گوناگون عملى مىنموده‌اند « 1 » . در يكى دو مورد از كتاب نويسنده اشاره به ترس مردم از حكومت و مأمورين دولتى نيز نموده است . از جمله در مورد ترسيدن مردم از كلاه قاجارى - كه همان حكايت ترس از عمال دولتى است - مثلا در حين گذر از بردستان چنين مىگويد : « . . . و از روزى كه اين جان‌نثار داخل اين بلوك شدم ، نه خانهء نشيمن دادند و نه بلد ، و همه‌جا همان حكايت كلاه قاجارى و خوف از آن بود . . . » در پاره موارد نويسندهء كتاب از دولت متبوع خود نيز انتقادات سختى كرده است ، براى نمونه مىتوان به واقعه‌اى كه در مهرآباد بين وى و حاكم آنجا در خصوص دريافت وجه براتى روى داده اشاره كرد . خلاصه فوايد زيادى از مطالعهء اين سفرنامه در مقوله‌هاى جغرافيائى ، تاريخى ، اجتماعى و اقتصادى و تشريح وضعيت دهات و قصبات و راهها و اماكن مهم و منازل بين راه و رودها و كوههاى منطقه به دست مىآيد كه به همهء آنها دراين مقدمه مختصر نمىتوان اشاره كرد و خواننده پژوهشگر بعد از مطالعه همهء كتاب به بسيارى از اطلاعات دست خواهد يافت . نكاتى نيز از نظر شيوهء نگارش درخور يادآورى است . نويسنده اطلاعات خود را به زبانى ساده و خالى از تعقيد نگاشته است . هرچند در نوشتن زبان فارسى تسلط كامل ندارد و در استفاده از حروف ربط بيش از حد لزوم اصرار ورزيده است و در اغلب موارد جملات خود را با حرف ( و ) شروع نموده ، حتى وقتى كه مطلب خود را در زمينه تازه‌اى شروع كرده است . نويسنده با قرآن كريم و احاديث نبوى

--> ( 1 ) براى شرح كامل قضايا رجوع شود به ناسخ التواريخ ( دورهء قاجاريه ) ، ج 2 ، به كوشش جهانگير قائم مقامى ، تهران ، امير كبير ، 1337 ش ، ص 49 - 51 و 56 - 61 و 76 ببعد .